Sokrates

19 Kasım 2016
Sayı 51 - Ağustos 2014

Sokrates’e göre âlem, akli bir düzene göre kurulmuştur ve orada tesadüfün yeri yoktur. Âlemde her şey, mevcut bir gayeye, her gaye de diğer bir gayeye göredir. Âlemde fail illetler gâi illetlere bağlıdır ve yer ve gök buna göre hazırlanmıştır. Bütün bu gayeler de, toptan, son bir gayeye yönelmiştir. Bu en son gaye de bir’dir, tek’tir. O da bu âlemin Sânii’dir (Demiurgos). Bu yaratıcının kudretinin sınırı, bizzat vücudun sınırından ibaret olmakla o her yerde hazır ve nazırdır. O, her şeyi görücü, her şeyi işiticidir. Onun emirleri fikirler gibi derhal ve hatasız olarak etkide bulunur. Bütün varlık onundur ve varlığında hüküm ve tasarruf da onundur.  O, âlem ruhu, dolayısıyla âlem aklı, külli akıldır. Bu akıl, her şeyin içine yayılmıştır, her şeyi bir lahzada kavrayıcıdır. Her şey de bu akıldan paylanmıştır.

İnsan, kâinat içinde diğer bütün yaratıklardan üstündür. Bu üstünlüğü o, külli akıldan en ziyade paylanması, dolayısıyla diğer yaratıklarda görülmeyen düşünce denen şeye sahip olması ile elde etmiştir. İnsan, düşünce iledir ki eşyanın mahiyetine kadar girebilir, kendi ruhunu daha iyi anlayabilir, mutlak mebdelere kadar çıkabilir. Bütün bunlar da onun için en büyük sevinç ve haz kaynağı olur ve kalbini doldurur.