Değerli Taşlar ve Kristaller -I

3 Kasım 2016
Sayı 21 - Şubat 2012

Mineraloji sözcüğü ‘mineralis’ kelimesinden gelir. Latince ‘yer kabuğundan çıkarılan cisim’ anlamındadır. Mineral, belli bir kimyasal bileşimi ve düzgün geometrik yapısı olan inorganik bir oluşumdur. Organik bir bileşim olan kehribar, mercan ve inci dışında değerli taşlar ve kuvars kristalleri birer işlenmiş mineraldirler.

Minerallerin birleşmesinden kayaçlar meydana gelir. Kayaçlar yerkabuğunun önemli bir bölümünü oluştururlar. Kökenlerine, madensel bileşimlerine ve içyapılarının düzenine göre birbirinden çok değişik fiziksel, kimyasal ve mekanik özellikler gösterirler.

Kaya’ terimi insanlar tarafından değiştirilmemiş doğal mineral, ‘değerli taş’ terimi minerallerin özel işlemler sonucu sertlik, dayanıklılık ve parlaklık kazandırılmış hali, ‘kristal’ terimi ise genellikle değerli taşların içyapılarının geometriksel bir şekil alması durumudur.

Minerallerin özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:

1) Doğal olarak oluşur.

2) Herhangi bir parçası bütünün özelliklerini taşır.

3) Belirli bir kimyasal formülü vardır.

4) Katı halde olup, nadiren sıvıdır.

5) İnorganiktir.

Bütün değerli taşlar minerallerden oluşsa da, bir bölümü de hayvanlardan ve bitkilerden oluşmaktadır. Örneğin kehribar, kozalaklı ağaçların salgıladığı reçinenin taş haline dönüşmesinden oluşur. Mercan da ‘mercan polipleri’ adı verilen deniz canlılarının iskeletini içinde bulundurur. İnci de hayvan kaynaklı bir yapıya sahiptir. İnciler, istiridye ve midyelerin içlerinde, kumtaşlarına karşı bir koruma mekanizması olarak gelişip büyürler.

Kristallerin Yapısı:

Bir maddedeki atomların ya da moleküllerin dizilişi düzenli olarak tekrarlanıyorsa, o zaman madde kristalleşmiştir. Bir çözeltiden oluşan tohum kristalin, var olan dış yüzleri üstüne parçacıkların eklenmesi yoluyla kristaller büyürler.

Kimyasal element atomlarının konumları, her mineral türüne göre değişen bir geometrik yapı gösterir. Isı ve basınç koşulları altında kristalin oluşumuna yön veren bu geometrik konumlardır (küp, prizma, piramit).

Kristallerin Renkleri:

Minerallerin parıltısı ışığı emmesine, yansıtmasına ya da kırmasına bağlıdır. Mineral;

1) Hiçbir engel olmadan ışığı alıp yansıtırsa şeffaf olur (kuvars kristali).

2) Işık kırılarak yansıyorsa yarı şeffaf (karnelyen, aytaşı) veya opak (blue lace agat, lapis lazuli) olur.

3) Bütün ışığı absorbe ediyorsa siyah olur (siyah turmalin).

4) Işığı bir dereceye kadar emerse bulanık beyaz veya gri olur (beyaz kalsedon).

Kuvars ailesinden olan birçok değerli taş geniş bir renk yelpazesi gösterir. Ametiste mor rengi veren içindeki demirdir. Pembe kuvars ise rengini manganez ve titanyumdan alır. Peridot ve garnet doğal rengindedir. Şeffaf kuvars radyoaktiviteye maruz kalırsa ultraviyole ışınlarını emer ve dumanlı kuvars (smokey) olur. Ametist, pembe kuvars ve kunzit direkt güneş ışığına maruz kalırsa bir süre sonra solar.

Değerli taşlar, kuvars, feldspat ve diğer mineral gruplarının türleridir. Kuvars, yani SiO2 (silisyumdioksit), yerkabuğunun %12’sini kaplar. Her üç kayaç cinsinde de bulunabilir.

Kuvars Ailesinin Grupları:

Makro Kristalin Grubu: Kısmen SiO2 ile dolu olan damarlarda ve kovuklarda oluşur. Pembe kuvars hariç, altı yan yüzey ve bir tepe noktasına sahiptirler. Renklerine göre isimlendirilirler.

a) Ametist: Eflatundan koyu mora kadar

b) Şeffaf kuvars: Şeffaf

c) Sitrin: Şeffaf sarı, altın sarısı

d) Dumanlı kuvars: Dumanlı grimsi kahverengiden siyaha kadar

e) Pembe (gül) kuvars: Pembe

f) Siyah turmalinli kuvars: Şeffafla siyah karışık

g) Rutilli kuvars: İçinde çizgi şeklinde izler olan şeffaf veya dumanlı kuvars

Mikro Kristalin veya Kalsedon Grubu: Yerkabuğunun yüzeye daha yakın bölgelerinde oluşur. İçlerinde minik kristaller bulunur. Görünüşleri bulanıktır. Bunlar:

a) Aventurin: Rengini içindeki yeşil mikadan alır.

b) Kalsedon: Beyaz, mavi veya gri

c) Krizopraz: Opak, elma yeşili

d) Karnelyen: Yarısaydam kırmızı, oranj veya sarı

e) Moss (yosun) Agat: Yarısaydam sütlü beyazla yosun yeşili karışımı

f) Kaplan Gözü: Altın sarısı ve kahverengi tabakalar şeklinde

Agatlar: Mikro kristalin grubundandır. Genellikle volkanik kayaçlarda bulunur.

a) Blue Lace Agat: Açık mavi ve beyaz katmanlı

b) Ateş Agat: Kahverengi katmanların değişik gölgeleri

Feldspatlar: En geniş grubu teşkil ederler. Bütün volkanik kayaçlarda bulunurlar. Feldspat içeriğinden ötürü renkleri oluşur. Kuvarslardan daha yumuşaktırlar.

a) Amazonit: Opak mavi-yeşil, açık türkuaz

b) Aytaşı: Renksiz veya sütlü donuk sarı

Korindon: Metamorfoza uğramış kireçtaşından oluşan mermerlerde bulunur. Tıraşlanarak parlak renkler elde edilir.

a) Rubi: Kırmızı

b) Safir: Kırmızı, mavimsi ve şeffaf

Beril: Birkaç çeşit cevherdir:

a) Zümrüt: Yemyeşil

b) Akuamarin: Açık mavi, açık mavimsi yeşil